W swojej najnowszej publikacji Jan Doktór analizuje z właściwą sobie ogromną erudycją fenomen życia religijnego i duchowego polskich żydów – począwszy od wieku XIII, czyli od momentu pojawienia się wyznawców judaizmu w Rzeczpospolitej, przez apogeum rozwoju ich kultury i religii na tych ziemiach, aż po czasy upadku Rzeczypospolitej, u schyłku wieku XVIII.
Zasadniczą część książki stanowią wspomnienia Róży Bauminger z obozu pracy przymusowej zorganizowanego w dawnej Państwowej Fabryce Amunicji w Skarżysku-Kamiennej, przejętej w czasie wojny przez Hasag (Hugo Schneider Aktiengesellschaft). Obejmują one okres ośmiu miesięcy między drugą połową listopada 1943 a lipcem 1944 r. Wspomnienia otwiera opis pierwszych chwil w obozie: sugestywny obraz pochodu udręczonych, bezradnych kobiet, targanych niepewnością i lękiem, zrozpaczonych, początkowo zrezygnowanych i oswojonych z myślą o śmierci, a po dotarciu do baraków stopniowo odzyskujących nadzieję na możliwość przetrwania. Oczami tych kobiet i ich współtowarzyszy niewoli, zmuszonych do pracy „na werku C”, przy produkcji materiałów wybuchowych, z użyciem tytułowych pikryny i trotylu, patrzymy na Hasag. Lektura kolejnych dziewięciu rozdziałów dostarcza wiedzy o obozowej rzeczywistości i jej doświadczaniu w rozmaitych odsłonach. Pisząc o Hasagu, Bauminger oparła się nie tylko na własnej pamięci, odwoływała się także do relacji współwięźniów, ale tylko tych, które sama zebrała dla Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej. Ich fragmenty, niekiedy bardzo obszerne, wplotła we wspomnienia na zasadzie cytatów, tworząc wrażenie wielogłosu. Poddawała je przy tym obróbce redakcyjnej, a ingerencje wprowadzone przez Bauminger nie ograniczały się do korekty jedynie stylistycznej, czasem miewały też charakter cenzuralny.„Mimo skromności, która posuwa się do niespotykanego we wspomnieniach obozowych stopnia bezosobowości, i właśnie dlatego, książka ma w sobie siłę prawdy” – pisał Józef Sieradzki w przedmowie do pierwszego wydania Przy pikrynie i trotylu. Prawdy o obozie, a także o społecznym usytuowaniu autorki, jego uwikłaniach i wynikających stąd ograniczeniach tego, w jaki sposób mogła ona tam i wtedy zostać zaświadczona. Ewa Koźmińska-Frejlak
Publikacja towarzyszy wystawie czasowej poświęconej przedwojennemu Muzeum Żydowskiemu w Berlinie – jego historii, zbiorom, a w szczególności archiwum ikonograficznemu. Ten niezwykły projekt miał dokumentować życie Żydów we wszystkich jego przejawach – stanowić wizualne dziedzictwo zgromadzone na tysiącach plansz. Pierwsza część katalogu zawiera artykuły poświęcone historii berlińskiej gminy żydowskiej, powstawaniu i interpretacji zbiorów muzealnych, działalności instytucji oraz powojennym losom kolekcji. Druga część prezentuje uporządkowane tematycznie zbiory fotografii i rysunków. Obejmuje obiekty związane z muzeum – jego architekturą i ekspozycjami, galerię portretów, a także plansze opowiadające o życiu społecznym i kulturalnym. Znajdują się tu też zdjęcia i ryciny synagog, cmentarzy czy obiektów religijnych. Obszerną część stanowią reprodukcje dzieł malarzy i rzeźbiarzy. Uroczyste otwarcie Muzeum Żydowskiego w Berlinie odbyło się 24 stycznia 1933 roku – zaledwie tydzień przed przejęciem władzy przez narodowych socjalistów w Niemczech. Zarówno muzeum, biblioteka, jak i pomieszczenia administracyjne gminy mieściły się na Oranienburger Straße, tuż koło Nowej Synagogi wzniesionej w 1866 roku – monumentalnej, bogato zdobionej budowli w stylu neomauretańskim, jednej z największych bożnic w Niemczech. Mimo że pierwsze muzea żydowskie w Europie pojawiały się już od końca XIX wieku (podobne instytucje powstały również we Wrocławiu, Kassel, Hamburgu, Frankfurcie, a także w Pradze, Warszawie i Wiedniu), to na tle innych instytucji berlińskie muzeum wybijało się podejściem do sztuki nowoczesnej. Celem berlińskiej instytucji nie było wyłącznie zachowywanie i pielęgnowanie przeszłości, lecz także promowanie sztuki najnowszej. Swoim zainteresowaniem obejmowała nie tylko problematykę religijną i aspekty rytualne, ale również rzeźby i obrazy ówczesnych artystów. Muzeum stało się jednym z największych tego rodzaju w Europie. W gazetach żydowskich chwalono ogrom kolekcji, zwracając uwagę na jej różnorodność i szeroki przekrój czasowy, obejmujący wiele epok. Muzeum stanowiło istotne centrum życia kulturalnego w Berlinie i zarazem azyl – miejsce spotkań i integracji tamtejszej społeczności żydowskiej. Oprócz ekspozycji w gmachu przy Oranienburger Straße organizowano koncerty i spotkania z artystami, m.in. spotkanie z malarką i graficzką Metą Cohen Hendel (1883–1970). Działalność muzeum zakończyła się nagle. Po nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku Gestapo zajęło cały majątek instytucji. Tego samego wieczoru próbowano również spalić sąsiadującą z muzeum Nową Synagogę. Od 1939 roku Urząd Rzeszy do Spraw Genealogii (Reichssippenamt) wykorzystywał mieszczące się w budynku Generalne Archiwum Żydów Niemieckich oraz akta berlińskiej gminy żydowskiej do weryfikacji pochodzenia, a w rezultacie, by wydawać tzw. certyfikaty aryjskie bądź by odmawiać ich wystawienia. W 1940 roku Wehrmacht zamienił synagogę w magazyn. Następnie w budynku gminy Gestapo urządziło areszt i miejsce przesłuchań. - Fragment tekstu kuratorki Marty Kapełuś
„Jestem więźniem. Przede wszystkim przez wirusa Zachodniego Nilu, który sparaliżował mi nogi. Nie mogę samodzielnie mieszkać i z tego powodu jestem uwięziony w domu opieki. Jestem także – jak teraz wszyscy – więźniem koronawirusa. Pamiętnik jest dla mnie jedyną przestrzenią wolności. Ale i ta jest teraz zagrożona przez presję poprawności politycznej. Zwłaszcza w mediach i na uczelniach. Wydawało mi się, że się uwolniłem, uciekając z Polski Ludowej, lecz Ameryka na moich oczach się cofa ku mojej przeszłości. Coraz mniej wolno powiedzieć/napisać, żeby się nie narazić”. Piąty, jubileuszowy tom Pamiętnika Henryka Grynberga, podobnie jak poprzednie, składa się na prowadzony od kilku dekad osobisty dziennik Autora. Zawiera literackie, polityczne i społeczne refleksje, z których część była wcześniej publikowana w mediach społecznościowych. Grynberg podejmuje w nim zarówno zagadnienia historyczne i współczesne, jak i komentuje ważne książki oraz debaty – pisze m.in. o „Odczytaniu popiołów” Jerzego Ficowskiego, „Ludowej historii Polski” Adama Leszczyńskiego czy twórczości Andrzeja Stasiuka, co więcej, analizuje „polsko-żydowskie kompleksy” Herlinga-Grudzińskiego, Stanisława Lema, Tadeusza Różewicza. Pamiętnik 5 jest zarazem bardzo osobistym zapisem zmagań ze skutkami choroby wirusowej i pandemią, a także wspomnień o bliskich, przyjaciołach i przeciwnikach. Rzuca również nowe światło na twórczość Autora „Żydowskiej wojny”, stanowiąc cenne źródło dla jej badaczy.
Najnowsza książka Piotra Kendziorka to pierwsze w literaturze światowej całościowe opracowanie drogi intelektualnej Jeana Améry’ego. Pisarz ten jest obecnie traktowany przez badaczy jako jeden z najważniejszych autorów (obok Primo Leviego),którzy opisywali nazizm i Zagładę na podstawie własnego doświadczenia i ujmowali tę tematykę w formie refleksji intelektualnej. Idea niniejszej książki polegała na zaproponowaniu całościowej wykładni dorobku Améry’ego, której zaletą – w stosunku do istniejącej literatury – byłoby uwzględnienie faktycznych proporcji w różnych wymiarach dorobku pisarza (aspektu filozoficznego, politycznego, literackiego itd.). On sam określał się mianem „filozofującego pisarza” (podobnego pod tym względem do Arthura Schopenhauera czy Oswalda Spenglera) i miał świadomość tego, że jego typ pisarstwa zwykle wymyka się prostym klasyfikacjom. Z pewnością był też intelektualistą lewicowym, i ten wymiar swojej pracy myślowej i działalności publicznej mocno uwypuklał w najważniejszym okresie działalności twórczej w drugiej połowie lat 60. i w latach 70. XX wieku. ─ fragment Wstępu Połączenie pisarskiej swady, ludzkiej wrażliwości i akademickiego znawstwa – ta kombinacja najlepiej charakteryzuje książkę Piotra Kendziorka. Kombinacja ta wydaje się wręcz niezbędna, gdy chce się pisać o tak oryginalnym i bezwzględnym intelektualiście jak Jean Améry, jeden z najstraszliwiej oćwiczonych świadków koszmaru sennego, jakim był wiek XX, i jeden z najbłyskotliwszych analityków tego koszmaru. Kendziorek potrafi wychwycić potęgę tego pisarstwa i odsłonić jego szokującą aktualność. prof. dr hab. Adam Lipszyc Piotr Kendziorek – historyk idei i filozof, pracownik Działu Naukowego Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma. Pracę doktorską obronił w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN. Zajmuje się m.in. problematyką antysemityzmu w perspektywie teorii krytycznej, filozoficzną refleksją nad Zagładą i historią Żydów polskich w XX wieku. Jest autorem wielu artykułów naukowych oraz książek, jak: Antysemityzm a społeczeństwo mieszczańskie. W kręgu interpretacji neomarksistowskich (2005),Program i praktyka produktywizacji Żydów polskich w działalności CKŻP (2016),Żydowski ruch spółdzielczy w Polsce w pierwszej połowie XX wieku (2020),Filozofia wobec Zagłady. Koncepcje teorii krytycznej, Martina Heideggera i poststrukturalizmu (2022).
Zapiski młodej kobiety opowiadające o doświadczeniu zamknięcia w getcie łódzkim. Irena, dość dobrze wykształcona nastolatka pracująca w gettowej administracji, mierzy się z codziennym strachem o życie swoje i najbliższych, z rozpadem świata, jaki znała przed wojną. To zarazem cenne świadectwo tego, jak w czasie wojny radziły sobie kobiety. Irena Libman swoje zapiski prowadziła już w getcie, te jednak przepadły podczas transportu do obozu. Zaraz po uwolnieniu zaczęła odtwarzać je z pamięci, a w 1963 roku nadesłała do Żydowskiego Instytutu Historycznego 3 zeszyty, zapisane ręcznie, w języku polskim i zatytułowane „W kalejdoskopie wspomnień”.
Długo wyczekiwany kolejny tom pełnej edycji dzienników Chaima Arona Kapłana – nauczyciela, hebraisty i pedagoga wychowanego w tradycyjnym, religijnym nurcie edukacji żydowskiej. Wartość tej książki leży zarówno w obszerności oraz szczegółowości zapisków, w specyficznym darze obserwacji ich autora, jak i rzetelności opracowania naukowego.Podstawą edycji są oryginalne, nigdy niepublikowane w całości dokumenty archiwalne (rękopisy w języku hebrajskim, w części przechowywane w archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego).
Agnieszka Kajczyk w swojej książce opisuje, jak garstce żydowskich filmowców udało się wznowić produkcję filmów jidysz w komunistycznej Polsce, w której podczas wojny wymordowano ponad 90% Żydów. Autorka przedstawia ten fenomen, analizując towarzyszące mu okoliczności społeczne, polityczne, gospodarcze i kulturowe. Zadanie to, ze względu na materiał źródłowy: niepełny, nieuporządkowany i rozproszony, a do tego w trzech językach: polskim, jidysz i hebrajskim, było niezwykle trudne. W niniejszej publikacji Agnieszka Kajczyk nie tylko tworzy wielowymiarowy obraz żydowskiego środowiska artystyczno-filmowego, ale także koryguje błędy i nieścisłości faktograficzne, przybliża sylwetki filmowców oraz podejmuje próbę interpretacji filmów żydowskich powstałych w pierwszym pięcioleciu po wojnie. Historia spółdzielni filmowej „Kinor”, w której bez wątpienia główną rolę odgrywał rzutki przedwojenny producent [Saul Goskind], była niezwykle dynamiczna, pełna zawiłości i zwrotów akcji, a dzieje jej samej mogłyby posłużyć za gotowy scenariusz do filmu sensacyjnego. Filmy produkowane przez Saula Goskinda i jego zespół, najpierw w ramach sekcji filmowej WKiP, a później spółdzielni „Kinor”, były z jednej strony istotnym przejawem kontynuacji kultury jidysz po wojnie, a z drugiej wizualnym świadectwem procesu odradzania się życia żydowskiego w Polsce o ogromnej wartości poznawczej i historycznej. Dla badacza stanowią one dzisiaj niezwykle cenny materiał dokumentalny pokazujący życie społeczności żydowskiej w powojennej Polsce. Bez względu na ich propagandowy charakter są istotnym źródłem badań nie tylko nad rzeczywistością tego okresu, lecz także, ze względu na intencjonalność dzieła filmowego, nad przedstawieniem tej rzeczywistości z perspektywy ocalałych. Są także swoistym odzwierciedleniem obowiązującej wówczas ideologii. Uwikłanie kina w politykę państwa było bowiem ewidentne i dotyczyło zarówno filmów polskich, jak i żydowskich. Ze wstępu [Agnieszka Kajczyk] podjęła temat ważny i ciekawy, a książka bez wątpienia wypełni istotną lukę w badaniach nad historią polskiego kina i powojennej kultury żydowskiej. Zresztą, wcześniej podobnego opracowania po prostu nie było. [...] Wartość książki wynika jednak także z erudycji Autorki, jej doskonałej orientacji w podejmowanych zagadnieniach, umiejętności krytycznego wykorzystania źródeł, dobrego doboru argumentów, formułowania wielu trafnych rozpoznań i spostrzeżeń, ale także uzasadnionego sposobu wskazywania na wątpliwości. Z recenzji
Publikacja w sposób syntetyczny ujmuje mało dotąd znane zjawisko, jakim jest funkcjonowanie nowoczesnych bibliotek żydowskich w II Rzeczypospolitej. Autorka porusza zagadnienia dotyczące podstaw prawnych, finansowania, profilu księgozbiorów, form działalności kulturalno-oświatowej, organizacji sieci bibliotecznej, a także roli bibliotekarza.
Książka zapoczątkowuje serię wydawniczą Bałaban publikującą prace naukowe młodych badaczy dziejów Żydów. To rozprawy magisterskie lub doktorskie wyróżnione w konkursie im. Majera Bałabana organizowanym przez Żydowski Instytut Historyczny.
Zwój Tory – jego materialna, wizualna i symboliczna obecność w przestrzeni religii, sztuki i społeczeństwa – to temat, który stanowi klucz doboru zarówno materiału ikonograficznego, jak i tekstów składających się na tę popularnonaukową publikację. Pełni ona funkcję zarówno katalogu do wystawy prezentowanej w Żydowskim Instytucie Historycznym od 6 czerwca 2025 roku do 11 stycznia 2026 roku, jak i osobnej pozycji książkowej, poruszającej wybrane zagadnienia, w tym nowe lub dotąd nieopisane perspektywy w badaniach nad rodałem. Pierwsza część katalogu zawiera bogaty wybór ilustracji – pochodzących ze zbiorów ŻIH oraz innych, głównie zagranicznych instytucji – obejmujący okres od starożytności do wczesnego powojnia. To głównie reprezentacje zwoju Tory w sztuce światowej, a w mniejszym zakresie także zdjęcia ukazujące zwoje ocalałe z Zagłady, ich fragmenty oraz wykonane z nich przedmioty.
Przestrzeń getta warszawskiego, zamknięta w granicach murów, była niewątpliwie opresyjna, zaprojektowana tak, aby dokonać ekonomicznego drenażu i fizycznego wyniszczenia jej mieszkańców. Justyna Majewska w swojej monografii pokazuje, jak przestrzeń abstrakcyjna, istniejąca początkowo jedynie w imaginarium nazistów, przemienia się w miejsce doświadczane. Autorka podejmuje próbę zrozumienia tego doświadczenia, odtworzenia perspektywy ludzi, którzy zostali stłoczeni w granicach murów – jak je widzieli i odczuwali? Rozważania o proksemicznym wymiarze getta, oparte na analizie przestrzeni publicznej (czyli ulicy i kamienicy) oraz prywatnej (mieszkania), uzupełnione są tu opisami z użyciem takich kategorii jak dźwięk czy zapach. Książka, będąca zmienioną wersją pracy doktorskiej napisanej pod kierunkiem prof. Barbary Engelking i obronionej w 2022 roku w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN, zawiera także nowatorskie ustalenia o procesie wymiany mieszkań między Żydami i Polakami.
Tytuł tej książki, mury i szczeliny, odnosi się nie tylko do realnego muru, który na rozkaz Niemców budowano w Warszawie od 1940 roku, aby podzielić miasto na tę i tamtą stronę. Myślę o nich także w sensie metafory. Cegły reprezentują doświadczanie w getcie głodu, chorób, strachu, tęsknoty, poniżenia, lęku, przemocy, aż w końcu śmierci. Szczeliny symbolizują próby zmiany opresyjnej przestrzeni getta i ustanawiania w nim alternatywnych mikroświatów, punktów cywilnego oporu, przestrzeni akceptacji.
– fragment Wprowadzenia
Chasydzka maszyna parowa to antologia prozy jidysz prezentująca utwory zarówno literatury dawnej, jak i współczesnej, w tym teksty już znane czytelnikom oraz nowe niepublikowane dotychczas przekłady. Tak duży przedział czasowy pozwala przedstawić ciągłość i ewolucję literatury jidysz, uwzględnienie zaś utworów nowszych – pokazać, że literatura jidysz nie kończy się wraz z Zagładą. Zaprezentowanemu wyborowi prozy jidysz autorstwa twórców i twórczyń – stanowiącemu propozycję wyboru kanonicznego – towarzyszą krótkie, syntetyczne teksty wprowadzające czytelnika w historię literatury jidysz poszczególnych epok.
Pomyślcie, skąd biorą się te wszystkie maszyny? Od kogo nauczyli się ci niegodziwcy, ci filozofowie, że dym ma taką siłę popychania ciężarów? Ha? Skąd? Najpewniej od cadyka, oby żył! Codziennie to oglądacie, a niczego nie dostrzegliście! Oj, wstyd i sromota! Czy nie oglądacie fajki cadyka codziennie podczas zbierania kwitlech? Ha? No, głupcy! Przecież to pierwsza maszyna parowa na świecie, z pomocą której cadyk transportuje grzeszne dusze, modlitwy i prośby prosto do nieba, i z powrotem! Z pomocą tej siły wznosi nowe światy i niszczy je, potrafi odmienić naturę! Fajka to poczta pomiędzy nim a archaniołem Michałem! To telegraf pomiędzy nim a Świętym, niech będzie błogosławiony – jest wszystkim i wszystko jest w niej!... No, czego się dziwicie, głupcy, że dym potrafi pchnąć tysiące pudów materii? Widzicie przecież, że unosi rzeczy duchowe do wyższego świata, że ta siła wypełnia świat! Tak, tak, braciszkowie! To za sprawą fajki cadyka powstały te tysiące maszyn parowych, głupotą byłoby łamać sobie nad nimi głowę!... – Słowa Szolema Szachny wszystkich nas oszołomiły.
Fragment utworu Chasydzka maszyna parowa Icchaka Joela Lineckiego
Esej, w którym autor z wielką erudycją ukazuje Marzec jako zdarzenie powiązane z Zagładą. Choć te dwa wydarzenia w polskiej historii mają swoją specyfikę, kontekst i w wielu aspektach nie da się ich porównywać (liczby, realia społeczne i etyczne dylematy), obydwa stały się fundamentalne dla naszej tożsamości; dotykają nie tylko tych, którzy byli ich uczestnikami lub świadkami, ale i kolejnych pokoleń. Sławomir Buryła wyznacza cztery płaszczyzny, w których podobieństwa między Marcem a Zagładą stają się szczególnie widoczne: pierwsza to retoryka tekstów publicystycznych i politycznych wystąpień, druga – przestrzeń dzieł sztuki, trzecia – pamięć ofiar i czwarta – pamięć zbiorowa. Książka jest zatem w dużej mierze szkicem o pamięci narodu, tej problematycznej i bolesnej.
Forma wybrana przez autora w pełni oddaje jego intencję i postawę badawczą: zagadnień tak obszernych jak Marzec (o których powiedziano już wiele, ale których wciąż nie można uznać za tematy omówione i zamknięte) nie da się przedstawić inaczej niż przez mapowanie, zestawianie, skojarzenia. Praca ta to jednocześnie rodzaj niewielkiej encyklopedii Marca – zestawia wiele perspektyw i faktów, które autor stara się oddzielić od późniejszych interpretacji i narosłych mitów. Każdy rozdział to niemal osobny esej z mnóstwem świadectw, skontrastowanych stanowisk, zebranych z różnych źródeł: dokumentów, ale i egodokumentów, a także utworów literackich, które – mimo że przez historyków traktowane bywają jak źródła niższej rangi – potrafią w jednym zdaniu czy metaforze uchwycić sedno problemu. Jak choćby przywoływane przez autora pytanie z Włoskich szpilek Magdaleny Tulli: „Czy można wierzyć narratorowi, który zajął mieszkanie pożydowskie?”.
– na podstawie recenzji prof. Andrzeja Zieniewicza
Publikacja towarzyszy wystawie czasowej upamiętniającej 80. rocznicę likwidacji getta łódzkiego i przedstawia życie codzienne w dzielnicy zamkniętej uchwycone na obrazach przez Józefa Kownera, Izraela Lejzerowicza czy Icchoka Braunera. Dzieła tych twórców zachowały się w zbiorach Żydowskiego Instytutu Historycznego i zaprezentowano je w książce oraz na wystawie. Zanim jednak trafiły do Instytutu, wcześniej zostały ukryte, a po wojnie odnalezione przez ocalałych, którzy pragnęli zachować świadectwa o losie współmieszkańców getta. Publikacja zawiera nigdy wcześniej niepokazywane razem obrazy i rysunki, a także prace o tematyce propagandowej i reprodukcje powstałych w getcie artefaktów. Bogatemu materiałowi ikonograficznemu towarzyszą eseje historyczne poświęcone życiu codziennemu w getcie i twórczości artystów.
Wyjątkowa w tej serii wydawniczej pozycja obejmująca niepublikowane dotąd teksty z Archiwum ŻIH przechowywane w Zbiorze relacji Żydów ocalałych z Zagłady. Szymon Datner przygotował je z myślą o stworzeniu monografii dziejów ludności żydowskiej Białostocczyzny. Tematem tym – ze szczególnym uwzględnieniem losów Żydów zamieszkujących ziemię białostocką w okresie drugiej wojny światowej – zajmował się przez całe życie, jednak swojej monografii nigdy nie ukończył. Tekst w prezentowanej publikacji podajemy w przekładzie z jidysz. Pracę Datnera dopełnia obszerny esej biograficzny napisany przez jego córkę – Helenę Datner.
Jak zaznacza we wstępie do książki Ewa Koźmińska-Frejlak „oboje piszą o doświadczeniu mniejszości, wypowiadają się niejednokrotnie w kontrze do tego, co większość w związku z nią myśli i czego od nich – Autorów – oczekuje. To, co mówią, nierzadko godzi w prawdy powszechnie przyjmowane za pewnik”.
Pierwsze polskie wydanie klasycznego kompendium żydowskich norm postępowania, autorstwa Szlomo Ganzfrieda. Kicur Szulchan Aruch jest podręcznikiem żydowskiego prawa i obyczaju przeznaczonym do codziennego użytku. Zyskał szczególną popularność wśród Żydów aszkenazyjskich ze względu na swoją przejrzystość i czytelność. Dla polskiego czytelnika przekładu z języka hebrajskiego dokonała Ewa Gordon
Pierwsza popularno-naukowa monografia poświęcona ulicy Tłomackie – ulicy szczególnie ważnej dla stołecznej społeczności żydowskiej. Publikacja ukazuje dzieje tego miejsca i jego mieszkańców oraz funkcjonujących tu instytucji i organizacji na szerszym tle historii Warszawy, ze szczególnym uwzględnieniem etnicznego i konfesyjnego zróżnicowania stolicy. Tłomackie poznajemy jako miejsce usytuowane na styku narodów, religii i kultur, jako żydowskie centrum religijne i kulturalne funkcjonujące w chrześcijańskim otoczeniu, w sąsiedztwie parafii ewangelicko-augsburskiej i ewangelicko-reformowanej. Autorzy tekstów przybliżają m.in. genezę oraz rozwój założenia urbanistycznego jurydyki Tłomackie, omawiają przemiany i społeczne znaczenie ulicy Tłomackie na przestrzeni wieków – od czasów najdawniejszych do współczesności.
Dwujęzyczna publikacja poświęcona powojennym pracom malarza i grafika Izaaka Celnikiera (1923–2011), w których artysta mierzył się z traumą Zagłady i doświadczeń wojennych. To pierwsza prezentacja wczesnych rysunków Celnikiera (przechowywanych w kolekcjach w Polsce i we Francji), opatrzona obszernym komentarzem kuratorskim. Publikacja zawiera również wybór tekstów literackich (Dawida Sfarda i Abrahama Rejzena) ilustrowanych pracami Celnikiera, a także dodatkowe materiały archiwalne (jak choćby prywatne zdjęcia czy listy do Aleksandra Lewina) przybliżające twórczość i życie artysty.
Publikacja albumowa składająca się z fotografii oraz kadrów filmowych wybranych z licznych archiwów fotograficznych i filmowych w Polsce i na świecie.
Te wizualne świadectwa powstały w latach 1940–1948 w getcie warszawskim i jego ruinach. Prezentowany wybór i układ stanowią autorską koncepcję Anny Duńczyk-Szulc i Agnieszki Kajczyk.
Obrazy ukazują zwielokrotnione spojrzenia na Warszawę tamtego okresu – są to filmy jednostek propagandowych i amatorów, fotografie robione przez żołnierzy i członków ruchu oporu, kobiety i mężczyzn. Zestawienie ich obok siebie daje zaskakujący efekt: rozmnożenie punktów widzenia, kierunków ujęć, pór dnia, jak również sposobów fotografowania i towarzyszących im emocji. Ujęcia te stają się uniwersalną opowieścią o praktykach obrazowania podczas wojny, ale także – dzięki odzyskaniu znaczenia kadrów i poznaniu intencji autorów – umożliwiają czytelnikowi opowiedzenie się po stronie ofiar. Wizualna historia tworzenia getta, jego funkcjonowania, powstańczego zrywu, likwidacji i trwania „miejsca-po-getcie” łączy się w jedną historię istniejącą w różnych pamięciach, narracjach i krajach: w Polsce, Niemczech, Stanach Zjednoczonych czy Izraelu.
W książce po raz pierwszy opublikowane zostaną nieznane materiały z powstania w getcie. Fotografie i filmy pochodzą z ŻIH i Muzeum Warszawy, a także z IPN, Archiwum Państwowego w Warszawie, Archiwum Akt Nowych, FINA, z Izraela – Yad Vashem i Ghetto Fighters’ House Museum, ze Stanów Zjednoczonych – United States Holocaust Memorial Museum i YIVO, jak również z Bundesarchiv w Niemczech.
Oprócz materiału wizualnego publikacja zawiera teksty: uznanej badaczki Janiny Struk, autorki pionierskiej monografii Holocaust w fotografiach. Interpretacje dowodów, oraz dr. Tomasza Szerszenia, antropologa kultury, autora nagradzanej książki Wszystkie wojny świata.
Publikacja zawiera bogaty wybór afiszy, fotografii, plakatów, rysunków i obrazów polskich oraz żydowskich twórców, którzy upamiętniali w ten sposób powstanie w getcie warszawskim. Autorzy esejów prezentują zupełnie nowe ustalenia, pozwalające między innymi spojrzeć na estetykę socrealizmu inaczej niż jak na niechciane dziedzictwo. Całość dopełnia antologia wierszy poświęconych powstaniu.
Po raz pierwszy zobaczyłem socrealistyczne obrazy olejne z lat 50. poświęcone powstaniu w getcie warszawskim niecałe dziesięć lat temu. Pamiętam moment, kiedy natknęliśmy się na te olbrzymy. Wisiały na samym końcu obszernego pomieszczenia, wygnane w miejsce, gdzie będą najmniej przeszkadzać. […] Byliśmy świadomi, że te pod niejednym względem wątpliwe wytwory niechcianej zbiorowej przeszłości wymagają poważnego namysłu.
z eseju Michała Krasickiego
Mamy do czynienia z oryginalnym, w dużej części pionierskim opracowaniem, które łączy dokumentacyjną rzetelność z metodologicznym nowatorstwem i odwagą interpretacyjną. Książka stanowi spójne, a zarazem wielowymiarowe dzieło z zakresu historii sztuki, przecierające nowe szlaki w badaniach nad sposobami reprezentacji wizualnej powstania w getcie warszawskim (i szerzej: Zagłady) w pierwszych latach po wojnie w Polsce.
fragment recenzji prof. dr. hab. Jacka Leociaka
Ten produkt jest zapowiedzią. Realizacja Twojego zamówienia ulegnie przez to wydłużeniu do czasu premiery tej pozycji. Czy chcesz dodać ten produkt do koszyka?