Monografia Zbigniewa Lewickiego dotyczy tematyki nieobecnej dotąd w zwartej formie w polskiej literaturze naukowej. Zawarty w niej wykład jest jasny, a tezy i wnioski, szczególnie w odniesieniu do kilku ostatnich prezydentów USA, są nowatorskie, a przy tym przekonujące. Przemysław Żurawski vel Grajewski Zbigniew Lewicki jest politologiem i amerykanistą, profesorem Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego. Opublikował m.in. pięciotomową Historię cywilizacji amerykańskiej, a także inne opracowania dotyczące ustroju politycznego Stanów Zjednoczonych. Jest również przewodniczącym Rady Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych.

Edward Raczyński to jeden z najwybitniejszych polskich dyplomatów i polityków w XX w. sprawujący najwyższe funkcje na emigracji – w tym urząd Prezydenta RP – który dał się poznać również jako doskonały orator. Jego mowy wygłaszane z różnych okazji były przygotowane z wielką pieczołowitością i znawstwem. Swoje umiejętności oratorskie Raczyński zawdzięczał pochodzeniu i wykształceniu, praktyce pracy dyplomaty, a także wykazywanym zdolnościom poetyckim. W roli mówcy jawi się jako kontynuator tradycji romantycznych, człowiek urodzony w XIX w. i przez ten wiek ukształtowany. Ważnym punktem odniesienia dla Raczyńskiego były Konstytucja 3 maja oraz tradycja powstań listopadowego i styczniowego. Jednocześnie najwcześniejsze autobiograficzne odwołania, na które możemy natrafić w prezentowanych przemówieniach, są związane z odzyskaniem przez Polskę niepodległości i wydarzeniami 11 listopada 1918 r., których był świadkiem. Przez całe niemal dorosłe życie Raczyński pozostawał w służbie II Rzeczypospolitej, a służył jej na wiele sposobów, w tym także – o czym chcemy przypomnieć w tym tomie – słowem. Fragment ze Wstępu SPIS TREŚCI Wstęp (7) Sylwetka Edwarda Raczyńskiego (7) Podstawa wyboru i charakterystyka przemówień (11) Nota edytorska (21) Spis przemówień (27) Przemówienia (43) Część I Przemówienia z okresu wojny (45) Część II Przemówienia z okresu powojennego i władzy komunistycznej w niesuwerennej Polsce (111) Aneks (291) Wykaz skrótów (295) Bibliografia (297) Indeks osób (303)

Prezentowany wybór wystąpień obejmuje okres 2018–2020, a więc czas, w którym kształtowało się wiele dzisiejszych wyzwań. Jednym z nich było umocnienie bezpieczeństwa kraju poprzez zacieśnienie sojuszu ze Stanami Zjednoczonymi. Na wzajemne relacje negatywnie wpływał kryzys związany z nowelizacją ustawy o IPN i amerykańską ustawą 447 dotyczącą restytucji mienia żydowskiego w Polsce. Trudności zostały przezwyciężone dzięki współpracy Polski z USA w Radzie Bezpieczeństwa ONZ, wspólnym inicjatywom na rzecz wolności religii, a przede wszystkim – dzięki konferencji bliskowschodniej w Warszawie, która była ważnym krokiem na drodze do zawarcia historycznych Porozumień Abrahamowych. Ścisła współpraca z USA zaowocowała zwiększeniem amerykańskiej obecności wojskowej w naszym kraju, której ramy prawne nadała umowa z sierpnia 2020 r. Z dzisiejszej perspektywy trudno przecenić znaczenie polsko-amerykańskiej współpracy w dziedzinie bezpieczeństwa.

lbridge A. Colby jest współzałożycielem i dyrektorem The Marathon Initiative, inicjatywy politycznej mającej przygotować Stany Zjednoczone do ery rywalizacji wielkich mocarstw. W latach 2017–2018 pełnił funkcję zastępcy asystenta sekretarza obrony ds. strategii i rozwoju sił. Odpowiadał za przygotowanie i wdrożenie najważniejszych wytycznych Departamentu w zakresie planowania strategicznego – Strategii obrony narodowej z 2018 r. W latach 2018–2019 jako dyrektor programu obronnego w Center for a New American Security kierował pracami nad kwestiami obronnymi. Zajmował się również siłami strategicznymi, kontrolą zbrojeń i sprawami reformy wywiadu, m.in. w tymczasowych władzach koalicyjnych w Iraku w 2003 r. i w Biurze Dyrektora Wywiadu Narodowego w latach 2005–2006. Był także członkiem wielu komisji rządowych do spraw obronnych. Colby szeroko publikuje w Stanach Zjednoczonych i za granicą. Często występuje w telewizji, radiu, podcastach i programach internetowych amerykańskich i zagranicznych. Wielokrotnie zeznawał przed Kongresem i Komisją ds. przeglądu gospodarki i bezpieczeństwa USA–Chiny. Jest laureatem Distinguished and Exceptional Public Service Awards przyznawanych przez Departament Obrony oraz Superior and Meritorious Honor Awards przyznawanych przez Departament Stanu. Ukończył Harvard College i Yale Law School. „Książka ta określi podstawy przyszłej debaty na temat amerykańskiej strategii obronnej w Azji. Dzięki niej Elbridge Colby staje się intelektualnym spadkobiercą zimnowojennych strategów, którzy poważnie myśleli o tym, jak udaremnić sowieckie projekty. Wysuwa on również dobrze uzasadnione, ale śmiałe twierdzenia na temat ewentualnej wojny z Chinami – uważa, że dopóki amerykańskie uderzenia konwencjonalne na chińskie cele będą ograniczone, Pekin nie będzie ryzykował eskalacji nuklearnej. Zakładając, że siły amerykańskie pokonałyby chińską inwazję, Colby argumentuje, że Waszyngton musiałby wtedy eskalować konflikt, aby skłonić Chiny do zaakceptowania porażki. Taka eskalacja mogłaby obejmować nie tylko wojnę ekonomiczną przeciwko chińskim przywódcom, ale także amerykańską kampanię bombową. Autor odważnie zmusza czytelników do konkretnego myślenia o tym, co nie do pomyślenia”. Dan Blumenthal, „The Wall Street Journal”, 20 września 2021 r.

Państwa notorycznego kryzysu

Rozdział I U schyłku lat dwudziestych Rozdział II Przemiany gospodarczo-społeczne w Argentynie a między­narodowa ­rywalizacja w latach trzydziestych Wielki Kryzys i jego skutki dla kraju surowcowego – reakcja rządu – układ Roca–Runciman – założenia nowej polityki gospodarczej rządu – przyspieszenie uprzemysłowienia kraju, jego społeczne uwa­runkowania – problem określenia wielkości inwestycji obcych – inwestycje zagraniczne a charakter uprzemysłowienia – inwestycje ze Stanów Zjednoczonych – inwestycje brytyjskie – handel ze Stanami Zjednoczonymi – handel z Wielką Brytanią – kapitały niemieckie – handel z Rzeszą – gospodarcze znaczenie Japonii – gospodarcze znaczenie Włoch – rywalizacja handlowa – rywalizacja w skali latynoamerykańskiej – znaczenie Wielkiej Brytanii – kapitał zagraniczny i rywalizacja w handlu a struktura społeczna. Rozdział III Penetracja niemiecka w Argentynie (1931/1933 – 1937/1938) Etapy politycznej ofensywy nazistowskiej – działalność nazistowska w środowiskach niemieckojęzycznych – oświata – stowarzyszenia – akcje masowe – prasa – niemieccy antyfaszyści – NSDAP – nazizm a nacjonalizm niemiecki – faszyzm włoski – oddziaływanie nazistowskie na ogół mieszkańców – migranci ukraińscy – niemiecka propaganda radiowa i agencje prasowe – pozycje Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych – instruktorzy niemieccy w argentyńskich siłach zbrojnych – postawa rządu argentyńskiego – ekspansja nazistowska w Ameryce a cele niemieckiej polityki zagranicznej – działania wywiadów wielkich mocarstw. Rozdział IV Argentyński nacjonalizm lat trzydziestych a ­faszyzm i imperializm Polityczno-instytucjonalne przesłanki recepcji faszyzmu/nazizmu – system parlamentarny w Argentynie – przemiany w układzie sił klasowych a państwo – pueblos originarios – funkcja partii politycznych – nacjonalizm argentyński a faszyzm/nazizm – nurt skrajny w nacjonalizmie – idea korporacyjna – znaczenie katolicyzmu – dziedzictwo hiszpańskie – Ariel – nacjonalizm konserwatywny – znaczenie italo-iberyjskich wzorców autorytarnych i faszystowskich – centrowe tendencje w nacjonalizmie (antybrytyjskość) – FORJA – nacjonalizm obronny. Rozdział V Polityka zagraniczna rządu Justo (luty 1932 – luty 1938) Stosunek do Wielkiej Brytanii – polityka amerykańska – mediacja w konflikcie o Chaco – pozycja Argentyny w Ameryce – stosunek do USA – Liga Narodów – stosunki z Brazylią – postawa wobec Włoch – panamerykanizm a polityka Argentyny – polityka wobec sąsiadów i jej implikacje międzynarodowe – nacjonalizm a polityka zagraniczna – obca penetracja wywiadowcza. Rozdział VI Polityka rządu Ortiza (1938–1939) Narastanie sprzeczności między wielkimi mocarstwami – polityka brytyjska – posunięcia antynazistowskie w Brazylii – krytycyzm wobec ekspansji nazistowskiej w Argentynie – antynazistowskie posunięcia rządu argentyńskiego – reakcja urzędowego Berlina – dalsze posunięcia Ortiza – stanowiska Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii wobec ekspansji nazistowskiej – stanowisko argentyńskie wobec panamerykanizmu w nowej sytuacji międzynarodowej – afera patagońska – reakcje na wydarzenia w Europie – nowe ograniczenia antynazistowskie – defensywa niemiecka w Ameryce Łacińskiej – dwutorowość niemieckich działań – aktywność wywiadowcza mocarstw. Rozdział VII Polityka argentyńska w dobie agresji niemieckiej (wrzesień 1939 – listopad 1941) Neutralność Ameryki i neutralność Argentyny – pierwsze reakcje w społeczeństwie argentyńskim – nowa forma działalności niemieckiej – stanowisko rządu wobec Niemiec i zasad neutralności, stanowisko opozycji – niemiecka propaganda – Anglicy argentyńscy – konferencja hawańska – wpływ wojny na handel międzynarodowy – argentyńskie dążenia do rozwoju handlu południowoamerykańskiego – reperkusje agresji niemieckiej na ZSRR – krytyka neutralizmu przez opozycję parlamentarną – konsultacje wojskowe w Ameryce – Argentyna a potencjały wojskowe w Ameryce Południowej – Brazylia i Chile – wiadomości o wywiadowczej aktywności wielkich mocarstw – wewnątrz­krajowe uwarunkowania neutralizmu – stosunki z Wielką Brytanią, ich ocena w Foreign Office. Rozdział VIII Neutralizm argentyński (grudzień 1941 – maj 1943) USA w stanie wojny – stanowisko rządu argentyńskiego – narada w Rio de Janeiro – stanowiska Argentyny i Chile – reorientacja w handlu zagranicznym Argentyny – materiały strategiczne – Znaczenie USA, aspekt polityczno-wojskowy – argentyńskie próby nabycia uzbrojenia w Niemczech – pożytki neutralizmu argentyńskiego dla Niemiec – nacisk Stanów Zjednoczonych – stosunek Wielkiej Brytanii do neutralizmu argentyńskiego – rozbieżność stanowisk Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii – znaczenie Hiszpanii – handel południowo­amerykański – prosperity – społeczne postawy wobec neutralizmu – wiadomości o wywiadowczej aktywności wielkich mocarstw – postawy Polaków i Argentyńczyków polskiego pochodzenia – postawy Anglików, Szkotów, Walijczyków, Irlandczyków – postawy Rusinów i Ukraińców – nacjonalizm a neutralność – rewizjonizm historyczny w Argentynie. Rozdział IX Polityka rządu wojskowego a przemiany w stosunkach międzynarodowych Wojskowy zamach stanu 4 czerwca, pierwsze decyzje junty – neutralizm wojskowych i zabiegi o broń w Stanach Zjednoczonych – reakcja rządu Stanów Zjednoczonych – rozbieżności między Waszyngtonem a Londynem – stanowisko rządu wojskowego – wiadomości o obcej aktywności wywiadowczej – wojskowy zamach stanu w Boliwii a waszyngtońska kampania antyargentyńska – stanowisko brytyjskie – zerwanie stosunków dyplomatycznych z Japonią i Niemcami przez rząd Ramíreza – walka o władzę – odsunięcie Ramíreza – polityka rządu USA wobec rządu Farrela-Peróna – reakcja brytyjska – więcej o działaniach wywiadowczych – niezwykła działalność ambasadora USA Bradena a wyniki służb specjalnych USA i WB – zbliżenie pojałtańskie pomiędzy Argentyną a USA – przystąpienie Argentyny do wojny przeciwko Japonii i Niemcom – termin „faszyzm” w działaniach rządu USA wobec rządów wojskowych – związek z genezą peronizmu – stanowisko Wielkiej Brytanii. – Perón wybrany prezydentem.

Zaangażowanie w konflikty w Syrii, Libii i Górskim Karabachu, "prężenie muskułów" we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego, bazy wojskowe w Iraku, Somalii czy Katarze, dyplomacja "dronowa", asertywność wobec zachodnich sojuszników, próby zarządzania stosunkami z Rosją tak, aby wiele sprzecznych interesów nie wykoleiło owocnej współpracy, a także niezachwiana pewność siebie, godna mocarstwa globalnego - tak w skrócie można opisać politykę zagraniczną Turcji na początku lat 20. XXI w. Karol Wasilewski tłumaczy, skąd wzięła się skłonność tureckich decydentów do wybierania się na "przygody" w polityce zagranicznej, opisuje czynniki, które nieustannie pobudzały ich wyobraźnię, a także analizuje procesy, które doprowadziły do tego, że Republika Turcji, państwo początkowo skrajnie skupione na sobie, przeobraziła się w jednego z najaktywniejszych aktorów stosunków międzynarodowych.

Prezydent Woodrow Wilson odegrał kluczową rolę w formowaniu Europy Wschodniej w trakcie paryskiej konferencji pokojowej w 1919 roku. Jednak amerykański prezydent nigdy nie postawił stopy na ziemiach, o których politycznym losie w znacznym stopniu decydował. Pojmowanie przez Wilsona zasady samostanowienia narodów, a także praktyczne jej wdrażanie ulegało zmianom w trakcie obrad konferencji pokojowej w Paryżu. W niniejszej książce Larry Wolff opisuje, jak Wilsonowskie zasady w sferze polityki i stosunków międzynarodowych nakładały się na jego „mentalną mapę” Europy Wschodniej, jak ewoluowały jego koncepcje dotyczące Austro-Węgier i imperium osmańskiego, w jaki sposób osobiste przyjaźnie i znajomości kształtowały jego pogląd na Europę Wschodnią oraz jak rozwijała się idea „praw mniejszości” w stosunku do zasady samostanowienia narodów. Larry Wolff, profesor historii Europy na Uniwersytecie Nowojorskim, dyrektor wykonawczy NYU Remarque Institute i współdyrektor NYU Florence. SPIS TREŚCI Podziękowania (s. 9) Wstęp (s. 13) Wilson a kwestia wschodnia i koniec imperium osmańskiego  (s. 31) „Ta wojna wyzwoleńcza”. Wilsonowskie wyzwalanie ludów habsburskich (s. 83) Przyjaźń Wilsona. Osobiste sympatie a transformacja geopolityczna (s. 156) Większości i mniejszości narodowe w Europie Wschodniej Wilsona (s. 225) Zakończenie Dynamika zmian na prezydenckiej mentalnej mapie Europy Wschodniej (s. 302) Indeks (s. 329)

Najważniejszym znakiem trwania i ciągłości jest majestat Rzeczypospolitej – pojęcie trudne do nazwania z racji jego nieuchwytności, jak w przypadku każdej władzy, ale także jego ewolucji w czasie. Pochodzi od łacińskiego terminu maiestas, znaczącego dosłownie wyższość. Powstawało w miarę krzepnięcia ustroju państwa w połowie XVI wieku. „Polski majestat państwowy przejawiał się na równi w: królu, narodzie i Rzeczypospolitej. Te trzy komponenty łączyły w sobie wiele form świadomości społeczno-politycznych: mity, rytuały, symbole, percepcję czasu, sacrum i profanum oraz wiele wartości i emocji […]. Polski majestat państwowy w trzech postaciach uosabiał kolejno: ideę nadzwyczajności narodu w jego pojęciu wolności, ideę władzy królewskiej w postaci mitu idealnego władcy oraz ideę ustroju republikańskiego”. Upływ czasu, zmierzch monarchii i długotrwała utrata niepodległości wysublimowały majestat Rzeczypospolitej w wartość niematerialną, o której powiedziano „wielmożność a dostojność”. Takim pozostaje jako warunek umacniania tożsamości narodu i budowania nowoczesnego państwa. Nadając uroczystą formę wydarzeniom, nie musimy szukać żadnych obcych zapożyczeń, jakimi zasypują nas kultura i informacja masowa. Ten album zaprezentuje całe bogactwo polskich ceremonii państwowych, w których uwidaczniają się duma, wielkość i trwanie. Tomasz Orłowski – dyplomata i historyk, ambasador tytularny w stanie spoczynku. Przez ponad 30 lat pracował w MSZ, zajmując między innymi stanowiska dyrektora Protokołu Dyplomatycznego, wiceministra spraw zagranicznych, ambasadora RP we Francji i we Włoszech. Profesor stosunków międzynarodowych Krakowskiej Akademii im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego i Sciences Po – Paris School of International Affairs. Autor podręczników z zakresu protokołu dyplomatycznego i praktyki dyplomatycznej wydawanych przez PISM.

Nie ulega wątpliwości, że wyczerpujące omówienie całości dorobku naukowego oraz biografii tak wielowymiarowej postaci, jaką był Ludwik Ehrlich należy do zadań wyjątkowo skomplikowanych i przekracza objętość jednego tomu. Niniejsza pozycja stanowi jednak niezwykle istotny wkład w poszerzenie wiedzy o nim, o historii rozwoju prawa międzynarodowego i nauki stosunków międzynarodowych w Polsce. Wartość dodana niniejszej pracy nie podlega dyskusji. Dr hab. Aleksander Gubrynowicz Ludwik Ehrlich znany jest prawnikom i politologom głównie z definicji  suwerenności. Tymczasem lektura książki dowodzi, jak wszechstronny był  to uczony i jak w precyzyjny sposób wykładał o problemach nurtujących  współczesną mu rzeczywistość. Interpretacja tez Ehrlicha nawet  po  kilkudziesięciu latach, choć z nieco innej perspektywy, bo w innych  realiach geopolitycznych, nie wydaje się ahistoryczna. Dobrze byłoby,  gdyby z jego przemyśleniami mogło się zapoznać szerokie grono  czytelników. Prof. dr hab. Grażyna Michałowska W maju 2018 r., tego samego dnia, gdy Polska przewodnicząc debacie generalnej Rady Bezpieczeństwa przypomniała o polskim wkładzie w rozwój prawa wojennego, we Lwowie zaczynała się konferencja poświęcona profesorowi Ludwikowi Ehrlichowi. To właśnie on przywrócił nauce światowej oryginalny polski wkład w rozwój prawa międzynarodowego, znany pod nazwą średniowiecznej polskiej doktryny ius gentium. Ludwik Ehrlich był wpływowym naukowcem, autorem znanego podręcznika, który ukształtował szerokie grono polskich naukowców. Jednak szczyt jego kariery przerwała druga wojna światowa, a po niej zmienione warunki w Polsce Ludowej nie sprzyjały rozwojowi niezależnych badań. Spotkanie konferencyjne było owocne: spotkali się prawnicy międzynarodowi oraz badacze stosunków międzynarodowych a ich dyskusja przyniosła otwarte pytania: co z dorobku Ludwika Ehrlicha jest nadal aktualne? Jeśli coś aktualne pozostało – to dlaczego? Czy współcześnie powinniśmy traktować prace Ehrlicha tylko jako część doktryny, a jego samego – jako twórcę o znaczeniu historycznym? Te kwestie nie mogły zostać bez odpowiedzi. Szerokie grono Autorów podjęło próbę nakreślenia szkicu do portretu naukowego Ludwika Ehrlicha. Przedstawiając czytelnikom niniejszy tom, mamy nadzieję, że przyczyni się do przypomnienia dorobku Ludwika Ehrlicha i zwrócenia uwagi, jak ważny jest dialog pomiędzy prawnikami międzynarodowcami i badaczami stosunków międzynarodowych, gdyż tylko on gwarantuje odpowiednią perspektywę badawczą i wysoką jakość badań.

Nie jest to książka poświęcona historii prawa międzynarodowego. Nie przedstawiono w niej rozwoju regulacji prawnych dotyczących użycia siły zbrojnej, a analizy skoncentrowano na obowiązującym stanie prawnym. Jej tytuł akcentuje „wojnę sprawiedliwą”, ponieważ ze względu na żywotność przesłania teorii tej wojny wskazane jest, w przekonaniu autora, wykorzystanie dorobku dawnej myśli prawniczej i  filozoficznej w ocenie oraz kwalifikowaniu współczesnych przejawów używania siły zbrojnej. Teoria wojny sprawiedliwej stanowiła wyraz wiary w siłę rozumu. Racjonalizacja praktyki, zdaniem jej czołowych przedstawicieli, służyć miała poskramianiu zła wynikającego z arbitralnego posługiwania się siłą zbrojną jako narzędziem polityki międzynarodowej. Myśl Kanta, choć ten literalnie nie odwoływał się do doktryny wojny sprawiedliwej, stanowiła spektakularne intelektualne zwieńczenie tej doktryny. * * * Dla tradycji wojny sprawiedliwej użycie siły zbrojnej bez jej odniesienia do fundamentalnych wartości moralnych stanowiło wyłącznie przemoc. Czy wobec tego podmioty odpowiedzialne za wykonywanie i egzekwowanie przestrzegania prawa międzynarodowego mogą dziś, zwłaszcza w ocenie naruszeń praw człowieka na masową skalę, poprzestawać tylko na koncepcji wojen legalnych prowadzącej nieraz do nierozstrzygalnych sporów prawnych i tym samym świadomie sytuować się poza dobrem i złem? Podjęcie działań zbrojnych to oczywisty wybór aksjologiczny o wymiernych skutkach prawnych. Ale wyborem takim jest również powstrzymanie się od działania. To przesłanie tradycji wojny sprawiedliwej nie przestało być dzisiaj aktualne. Współczesne ius ad bellum będące w gruncie rzeczy ius contra bellum kontynuuje tradycję wojny sprawiedliwej, ponieważ uznaje pokój za stan pożądany, którego dobrodziejstwa ujawniają się dopiero na tle jego przeciwieństwa, czyli w trakcie działań wojennych i bezpośrednio po ich zakończeniu. Pamiętajmy o samym początku preambuły Karty NZ: „My, Ludy Narodów Zjednoczonych, zdecydowane uchronić przyszłe pokolenia od klęsk wojny, która dwukrotnie za naszego życia wyrządziła ludzkości niewypowiedziane cierpienia”. Dopuszczając wyjątkowo użycie siły zbrojnej, prawo to bazuje na przekonaniu, że czasami konieczne jest odwołanie się do wojny, by pokój zachować, przywrócić, a nawet umocnić.

Spośród rozlicznych kryzysów dwa miały, jak się wydaje, największe znaczenie dla rosnącej fali rozczarowania społecznego do integrującej się Europy. Był to kryzys w strefie euro (po 2010 roku) oraz migracyjny (po 2015). Celem mojej książki jest analiza tych kryzysów, a zwłaszcza sposobu ich rozwiązywania przez elity europejskie, przede wszystkim niemieckie, których wpływ na losy UE wzrasta. Stawiam tezę, że kryzysy były pacyfikowane w sposób mało skuteczny, przy dużych kosztach społecznych i politycznych dla europejskiej integracji. Problemem była niekiedy nietrafna diagnoza przyczyn tych kryzysów, a także niewłaściwie dobrane instrumenty antykryzysowe, które w niewielkim stopniu przyczyniały się do usuwania dysfunkcji, natomiast miały poważne skutki uboczne. Kiedy indziej diagnoza była postawiona lepiej, ale zabrakło woli politycznej do wprowadzenia odważnych reform. Niejednokrotnie do głosu dochodziły partykularne interesy narodowe, nie zaś myślenie o odpowiedzialności za cały system, w tym za losy projektu europejskiego. Solidarność, często przywoływana w czasie kryzysów, była raczej orężem w walce politycznej lub sposobem wymuszania odgórnej polityki aniżeli wartością praktykowaną przez poszczególne państwa w trosce o dobro wspólne w UE. W 2018 roku kryzysy zostały być może przygaszone, ale nie rozwiązane w sposób systemowy. Mogą się więc odnowić w przyszłości, a Unia zapewne nie będzie w pełni gotowa, aby odpowiedzieć na kolejne trudności.

Stosunki NATO–Rosja rozwijały się po zakończeniu zimnej wojny w nierównomiernym tempie. Nie brakowało okresów optymizmu (dekada lat 90. XX w.), ale także kryzysów i momentów dramatycznych (kilkakrotne zawieszanie współpracy), a całościowy bilans jest mocno obciążony wydarzeniami ostatnich lat po rosyjskiej aneksji Krymu. Pogwałcenie przez Moskwę zasad prawa międzynarodowego i zobowiązań politycznych wobec partnerów zagranicznych oraz pełnowymiarowa wojna informacyjna przeciw Zachodowi, połączona z prowokacyjnym zachowaniem wojskowym u granic (lądowych, powietrznych i morskich) NATO oraz w cyberprzestrzeni, doprowadziły do kolejnego zawieszenia praktycznej współpracy z Brukselą. W takim stanie spraw – co zdaje się podpowiadać lektura wielu analiz eksperckich – każdy obserwator znajdzie potwierdzenie dowolnej tezy politycznej, na przykład o historyczno-strategicznym determinizmie, prowadzącym do niemożności utrwalenia wzajemnych stosunków i nadania im konstruktywnego charakteru, trwałych zasadach rosyjskiej polityki mocarstwowej, „naiwności” Zachodu w budowaniu otwartej oferty współpracy i czynionych po drodze koncesjach (ze świata 10 Stosunki NATO – Federacja Rosyjska w świetle dokumentów Realpolitik), ale też o jego rozwadze w dążeniu do oparcia relacji na fundamencie prawa, wolności i demokracji.

Suwerenność i jej rola we współczesnych stosunkach międzynarodowych ciągle pozostaje przedmiotem sporu. Każdego miesiąca powstaje wiele prac jej poświęconych. Badaczy interesuje, czy państwa tracą suwerenność w czasach globalizacji, jakie są relacje między suwerennością a demokracją i na ile państwa zachowują suwerenność w Unii Europejskiej. Wznawiana przez Polski Instytut Spraw Międzynarodowych książka pokazuje, że treść suwerenności zmieniała się na przestrzeni wieków, przyjmując formę cechy państw lub instytucji społeczności międzynarodowej. Książka wypełni swoje zadanie, jeżeli przyczyni się do lepszego zrozumienia znaczenia suwerenności we współczesnym świecie, a co za tym idzie – do skuteczniejszego prowadzenia polityki zagranicznej państwa.

Zawsze myślałem, że nie warto pisać pamiętników. Uważałem bowiem, że pamiętnik, o ile ma być wydany za życia autora, musi być nieszczery, a jeżeli jest szczery, może być opublikowany tylko po śmierci autora. Dotyczy to zwłaszcza tych, którzy są aktywni w życiu politycznym. Może rozumowanie to obejmuje też innych autorów wspomnień, ale nad tym nie potrzebowałem się zastanawiać. Gdy jednak – po cofnięciu uznania rządowi polskiemu na uchodźstwie – objąłem w Anglii stanowisko szefa Kancelarii Cywilnej Prezydenta RP, zrewidowałem ten pogląd. Przyznaję, że zrobiłem to przede wszystkim ze względów materialnych. Jak wszyscy uchodźcy, w każdej chwili mogłem się znaleźć w potrzebie zarabiania na życie pracą inną niż urzędnicza, dlatego postanowiłem się zabrać do pisania wspomnień.

Polskie Dokumenty Dyplomatyczne to źródła pisane, dotyczące stosunków Polski z zagranicą wytworzone przez polskie organy władzy, instytucje publiczne, prasę, partie polityczne i inne organizacje społeczne jak również dokumenty przechowywane w zespołach archiwalnych tych podmiotów. Każdy z tomów, także i ten, obejmuje jeden rok kalendarzowy i zawier niepublikowane wcześniej dokumenty dotyczące polskiej polityki zagranicznej. Dokumenty ułożone są chronologicznie i obrazują całokształt polskiej polityki zagranicznej. Tom poprzedzony jest wstępem redaktora i zaopatrzony w indeks osobowy oraz rzeczowy.

Nic tak dobitnie nie świadczy o zasadności tezy o odrębności amerykańskiej kultury politycznej jak fakt, że liczba wybieralnych funkcji i stanowisk w Stanach Zjednoczonych przekracza 519 tysięcy – od prezydenta USA aż po hycla w stanie Vermont. Amerykanie uważają wybory za sedno życia politycznego kraju i praktyczną realizację zasady, że podstawę sprawowania władzy przez odpowiednie instytucje stanowi zgoda obywateli. Wybory uważa się za podstawowy sposób wcielania w życie normy najzwięźlej sformułowanej przez Abrahama Lincolna: „rządy narodu sprawowane są przez naród i dla narodu”.

Autor książki podjął próbę odpowiedzi na wiele ważnych pytań. Jaką rolę odegrała Europa w dziejach i jak ta rola zmieniała się w ciągu burzliwego wieku dwudziestego? Czy stary kontynent powoli traci swoją zdolność (współ)kształtowania świata? Czy przestaje być jego „lepszą częścią” (jakkolwiek niepoprawnie politycznie to brzmi)? Czy po wiekach dominacji odejdzie w cień innych wschodzących potęg? Czy obecnie możemy mówić o zmierzchu Europy? W jaki sposób Europejczycy mogą ocalić swoją tożsamość kulturową? Czy Unia Europejska przetrwa? A może już jej nie ma, choć nie jesteśmy jeszcze tego świadomi – podobnie jak dzieje się w przypadku odległych gwiazd, których paliwo już się wyczerpało, ale ich światło wciąż jeszcze do nas dociera?

Autor na podstawie wnikliwych badań źródeł i studiów literatury przedmiotu ukazuje zarówno formowanie się struktur dyploma­cji polskiej i resortu spraw zagranicznych II Rzeczypospolitej, jak i ludzi – często wybitnych, pełnych energii, wielostronnie wykształconych – którzy z pasją się w tę pracę zaangażowali. To dzięki nim na nowo zaistniała polska polityka zagraniczna – prowadzona najpierw przez naród pozbawiony własnego państwa i dążący do jego przywrócenia, później przez raczkujące państwo.

Tom PDD 1958 jest siedemnastym tomem opublikowanym w ramach serii Polskie Dokumenty Dyplomatyczne. Publikacja powstała w oparciu o materiały wytworzone przez MSZ zgromadzone w Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych oraz w oparciu o dokumenty partyjne (wytworzone przez Biuro Polityczne, Sekretariat KC, Kancelarię Sekretariatu czy Komisję Zagraniczną KC) przechowywane w Archiwum Akt Nowych. Zdecydowana większość spośród 291 dokumentów umieszczonych w tomie to materiały tajne – dotychczas niepublikowane. Najważniejszym elementem polskiej polityki zagranicznej w 1958 r. były działania związane z propagowaniem inicjatywy utworzenia strefy bezatomowej (tzw. plan Rapackiego). Zgłoszenie inicjatywy, jej późniejsze modyfikacje oraz niezaprzeczalne zainteresowanie wywołane planem sprawiły, ze kwestia ta stała się dominującą sprawą dla polskiej dyplomacji – zarówno na płaszczyźnie multilateralnej jak i w stosunkach dwustronnych. W relacjach z krajami socjalistycznymi uwagę zwracają wizyty składane w krajach socjalistycznych przez Władysława Gomułkę (Bułgaria, Węgry, Rumunia i ZSRR). Sprawą wpływającą na całość relacji wewnątrzobozowych było natomiast pogorszenie stosunków z Jugosławią oraz wykonanie wyroku na Imre Nagyu. W kontaktach z krajami zachodnimi za najważniejsze uznać należy starania strony polskiej o potwierdzenie granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej oraz sondaże dotyczące możliwości unormowania stosunków z RFN. Tom został wyposażony w indeks osobowy oraz rozbudowany indeks rzeczowy. Ponadto w tomie zamieszczono aneksy zawierające wykaz ważniejszych umów dwustronnych zawartych przez PRL w roku 1958 oraz schemat obrazujący strukturę MSZ.